AİHM Büyük Daire’den Şaban Yasak v. Türkiye Kararı: Kanunilik İlkesi ve Cezaevi Koşulları Bakımından İhlal

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Büyük Dairesi, Şaban Yasak v. Türkiye kararında başvurucunun silahlı terör örgütüne üyelikten mahkûm edilmesi ve Çorum Cezaevi’ndeki tutulma koşulları bakımından Türkiye aleyhine ihlal kararı verdi. Karar, özellikle TCK m.314/2 kapsamında yapılan değerlendirmelerde bireyselleştirilmiş cezai sorumluluk, kast unsuru ve suçta ve cezada kanunilik ilkesi yönünden dikkat çekici sonuçlar içermektedir.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Büyük Dairesi, 5 Mayıs 2026 tarihli Şaban Yasak v. Türkiye kararında başvurucunun mahkûmiyetinin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 7. maddesinde güvence altına alınan “kanunsuz ceza olmaz” ilkesini, cezaevi koşullarının ise Sözleşme’nin 3. maddesinde düzenlenen insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağını ihlal ettiğine hükmetti. Karar, 11’e karşı 6 oyla AİHS m.7 ihlali, 9’a karşı 8 oyla AİHS m.3 ihlali yönünde verildi.

Kararın Konusu: TCK 314/2 Kapsamında Mahkûmiyet ve Tutulma Koşulları

Başvuru, Şaban Yasak’ın Türk Ceza Kanunu’nun 314/2. maddesi uyarınca silahlı terör örgütüne üye olma suçundan mahkûm edilmesi ve Çorum L Tipi Ceza İnfaz Kurumu’ndaki tutulma koşullarıyla ilgilidir. AİHM kararında, başvurucunun FETÖ/PDY olarak adlandırılan yapılanmaya üyelik iddiası kapsamında yargılandığı, Çorum Ağır Ceza Mahkemesi tarafından 7 yıl 6 ay hapis cezasına mahkûm edildiği ve kararın istinaf ile temyiz aşamalarından geçerek kesinleştiği belirtilmiştir.

AİHM’in değerlendirmesi, başvurucunun isnat edilen eylemleri işleyip işlemediğini yeniden tartışmaktan ziyade, ulusal mahkemelerin bu eylemlerden hareketle örgüt üyeliği suçunun manevi unsurunu, yani başvurucunun örgütün niteliğini ve amaçlarını bilerek hareket edip etmediğini yeterli açıklıkta ortaya koyup koymadığı üzerinde yoğunlaşmıştır.

AİHM’in 7. Madde Değerlendirmesi: Kanunilik İlkesi ve Öngörülebilirlik

AİHS’nin 7. maddesi, kimsenin işlendiği zaman ulusal veya uluslararası hukuka göre suç oluşturmayan bir fiilden dolayı mahkûm edilemeyeceğini güvence altına alır. Bu hüküm yalnızca kanunda suç tanımının bulunmasını değil, aynı zamanda ceza normunun öngörülebilir, erişilebilir ve keyfî uygulamalara kapalı biçimde yorumlanmasını gerektirir.

Büyük Daire, somut olayda temel meselenin, ulusal mahkemelerin başvurucuyu silahlı terör örgütü üyeliğinden mahkûm ederken kast unsurunu yeterli şekilde ortaya koyup koymadığı olduğunu vurgulamıştır. Mahkeme, terör örgütü üyeliği gibi ağır bir suçta mahkûmiyetin, kişinin örgütle ilişkisi, eylemlerinin niteliği, hiyerarşik veya işlevsel bağlantısı ve suç işleme kastı bakımından bireyselleştirilmiş bir değerlendirmeye dayanması gerektiğini belirtmiştir.

AİHM’e göre ulusal mahkemeler, başvurucunun örgütün eğitim yapılanması içinde bazı sorumluluklar üstlenmiş olmasını, onun örgütün terör niteliğini bildiği, bu yapıya bilinçli şekilde katıldığı ve aktif olarak katkı sunduğu sonucuna bağlarken yeterli ve somut gerekçe ortaya koymamıştır. Özellikle başvurucuya isnat edilen faaliyetlerin önemli kısmının, örgütün Türk makamları ve mahkemelerince terör örgütü olarak tanımlanmasından önceki döneme ilişkin olması, daha sıkı bir değerlendirme yapılmasını gerektirmiştir.

“İltisak” veya “Bağlantı” Tek Başına Mahkûmiyet İçin Yeterli Görülmedi

Kararın en dikkat çekici yönlerinden biri, AİHM’in örgütle temas, ilişki veya görünür yapılarda faaliyet gösterme olgularının tek başına mahkûmiyet için yeterli kabul edilemeyeceğine ilişkin yaklaşımıdır.

Mahkeme, söz konusu yapının uzun yıllar boyunca özellikle eğitim alanı başta olmak üzere toplumun farklı kesimlerinde yasal görünüm altında faaliyet göstermiş olabileceğini, bu nedenle bazı kişilerin örgütün gerçek amaçlarını bilmeden görünür yapılarla temas kurmuş olabileceğini değerlendirmiştir. Bu nedenle ulusal mahkemelerin, kişinin yalnızca belirli bir çevreyle temasını değil, örgütün suç teşkil eden amaçlarını bildiğini ve bu amaçlara bilerek katkı sunduğunu somut olgularla ortaya koyması gerekir.

Bu tespit, kararın yalnızca bireysel başvuru bakımından değil, benzer nitelikteki ceza yargılamalarında delil değerlendirmesi, kastın ispatı ve gerekçeli karar hakkı yönünden de önem taşımasına neden olmaktadır.

AİHM’e Göre Eksiklik: Bireyselleştirilmiş Cezai Sorumluluk İncelemesi Yapılmaması

AİHM, ulusal mahkemelerin başvurucunun eylemlerini tek tek ve bütün olarak değerlendirdiğini kabul etmekle birlikte, asıl eksikliğin başvurucunun örgütün terör amaçlarını bildiği ve buna rağmen örgüte bilinçli biçimde dahil olduğu sonucunun nasıl kurulduğunun açıklanmaması olduğunu belirtmiştir.

Mahkeme’ye göre, silahlı terör örgütü üyeliği suçunda cezai sorumluluk kolektif bir aidiyet anlayışına dayandırılamaz. Bir kişinin belirli kişilerle temas kurması, bir kurumda çalışması, sosyal çevre içinde yer alması veya eğitim yapılanması kapsamında görev üstlenmesi, tek başına örgüt üyeliği suçunun manevi unsurunu ispatlamaz. Bu unsurlar, ancak somut olayın özellikleri içinde, kişinin bilinci, iradesi ve örgütün suç teşkil eden amaçlarına katkısı ile birlikte değerlendirildiğinde anlam kazanabilir.

Bu nedenle Büyük Daire, başvurucunun cezai sorumluluğunun bireysel olarak ve yeterli açıklıkta ortaya konulmamasını AİHS m.7 bakımından ihlal olarak değerlendirmiştir.

Cezaevi Koşulları Bakımından AİHS 3. Madde İhlali

Kararın ikinci önemli boyutu, başvurucunun Çorum Cezaevi’ndeki tutulma koşullarına ilişkindir. AİHM, başvurucunun yaklaşık dört yıl boyunca ciddi ve süreklilik arz eden kalabalık koşullarda tutulduğunu, yaklaşık 14 ay boyunca kendisine bireysel yatak sağlanmadığını, hijyen ve mahremiyet koşullarının yetersiz olduğunu, açık hava ve etkinlik imkânlarının sınırlı kaldığını tespit etmiştir.

Mahkeme, Çorum Cezaevi’nin kapasitesinin ranzalar eklenerek artırıldığını, buna rağmen fiilî mahpus sayısının kapasitenin üzerinde seyrettiğini, bu durumun yetersiz sağlık ve temizlik imkânlarıyla birleştiğini belirtmiştir. Ayrıca koğuş avlusunun sınırlı büyüklüğü nedeniyle açık havadan yararlanma imkânının da ciddi şekilde kısıtlandığı değerlendirilmiştir.

AİHM’e göre bu koşullar, tutukluluk veya hükümlülük hâlinin doğal sonucu olarak kabul edilebilecek sıkıntı düzeyini aşmış ve AİHS’nin 3. maddesi kapsamında insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağının ihlali sonucunu doğurmuştur.

Başvurucuya Ödenecek Tazminat

AİHM, Türkiye’nin başvurucuya AİHS m.3 ihlali nedeniyle 2.800 Euro manevi tazminat ve 9.050 Euro yargılama gideri ödemesine karar vermiştir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, AİHM kararlarının doğrudan ulusal mahkeme kararını kendiliğinden ortadan kaldırmadığıdır. Ancak ihlal kararları, somut olayın niteliğine göre yeniden yargılama, infaz hukuku, bireysel başvuru süreçleri ve benzer dosyalarda delil değerlendirmesi bakımından önemli hukuki sonuçlar doğurabilir.

Kararın Benzer Dosyalar Açısından Önemi

Şaban Yasak v. Türkiye kararı, özellikle TCK m.314/2 kapsamında yürütülen yargılamalarda şu ilkeleri öne çıkarmaktadır:

1. Örgüt üyeliği suçunda kast unsuru açıkça ortaya konulmalıdır.
   Mahkûmiyet için yalnızca bağlantı, temas veya geçmişte belirli yapılarda görev alma yeterli değildir.
2. Ceza sorumluluğu bireyseldir.
   Kişinin örgütün suç teşkil eden amaçlarını bildiği ve bu amaçlara bilerek katkı sunduğu somut gerekçelerle gösterilmelidir.
3. Öngörülebilirlik ilkesi korunmalıdır.
   Kişinin eylemlerinin işlendiği tarihte cezai sorumluluk doğurup doğurmayacağı, keyfî yorumlara açık olmayacak şekilde değerlendirilmeli ve gerekçelendirilmelidir.
4. Cezaevi koşulları yalnızca kapasite meselesi değildir.
   Yatak, hijyen, mahremiyet, açık hava, etkinlik ve uyku düzeni gibi unsurlar birlikte değerlendirilir.
5. AİHM kararı otomatik sonuç doğurmaz; somut dosya incelemesi gerekir.
   Benzer durumda olan kişilerin hukuki durumları, mahkûmiyet gerekçeleri, delil yapısı, yargılama aşamaları ve başvuru süreleri ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Kararın Hukuki Sonuçları Ne Olabilir?

Bu karar, benzer mahiyetteki ceza dosyalarında özellikle kanunilik ilkesi, suçun manevi unsuru, delillerin bireyselleştirilmesi ve gerekçeli karar standardı bakımından başvuru konusu yapılabilecek hukuki argümanları güçlendirebilir. Bununla birlikte her dosyada aynı sonucun doğacağı söylenemez. AİHM kararlarının etkisi, başvurucunun dosyasındaki deliller, ulusal mahkeme gerekçeleri, başvuru yollarının tüketilip tüketilmediği ve süre şartları gibi unsurlara göre değişir.

Bu nedenle Şaban Yasak v. Türkiye kararının, devam eden yargılamalarda, kesinleşmiş mahkûmiyetlerde veya yeniden yargılama taleplerinde nasıl kullanılabileceği, dosya bazında ayrıntılı bir hukuki inceleme gerektirir.

Kararın Hukuki Değerlendirmesi ve Uygulamadaki Etkileri

AİHM Büyük Dairesi’nin Şaban Yasak v. Türkiye kararı, hem terör örgütü üyeliği suçunda bireyselleştirilmiş cezai sorumluluk hem de cezaevi koşullarının insan hakları standartlarına uygunluğu bakımından önemli değerlendirmeler içermektedir. Karar, mahkemelerin yalnızca bağlantı veya temas olgularıyla yetinmemesi; kişinin kastını, bilgisini, iradesini ve örgütün suç teşkil eden amaçlarına katkısını somut gerekçelerle ortaya koyması gerektiğini vurgulamaktadır.

Bu yönüyle karar, yalnızca başvurucu bakımından değil, benzer hukuki meselelerin tartışıldığı dosyalarda da dikkatle incelenmesi gereken bir içtihat niteliği taşımaktadır. Ancak kararın her dosyaya otomatik olarak uygulanması mümkün değildir; her olayın delil durumu ve yargılama geçmişi ayrıca değerlendirilmelidir.

Sık Sorulan Sorular